ESTLAND  

Een aflevering van de reissite van Jos en Clim Schmitz.

Andere verslagen van deze zomerreis in 2005:

Estland   /   Letland   /   Litouwen   /   Polen

Bekijk ook onze video van Estland!

Kaart van ESTLAND  /  Meer info ESTLAND

GROOTSTE STEDEN IN ESTLAND

Gevonden op internet:

Leven als aliens in Estland

Godelief Swank  /  Estland 12-06-2005

Over drie weken heeft ze het examen. Svetlana Trofimova, 53 jaar en Russische van geboorte, is er zenuwachtig voor. Maar ze moet ‘op’ van zichzelf. Want slagen maakt het verschil tussen Est zijn of statenloze. De uitkomst van het examen is een paspoort. “Dat is nog eens wat anders dan een diploma of een rijbewijs hè”, lacht Svetlana. “Een paspoort...”.

Zeven uur lang moet ze vragen beantwoorden over de grammatica, taal en staatsinrichting van Estland. Als ze slaagt, is ze Ests staatsburger. Als ze zakt, blijft alles bij wat het is. Een leven zonder bescherming, zonder stemrecht, zonder naar het buitenland af te kunnen reizen zonder visum. ‘Alien’ is de officiële term die de Estse overheid gebruikt voor mensen als Svetlana. Mensen die al dertig jaar legaal in Estland wonen en werken, maar toch statenloos zijn. Een alien. Net als haar kinderen. Aliens bij geboorte.

Svetlana vouwt haar identiteitsbewijs open. Drie kruisjes staan er achter ‘identiteit’. Alsof ze niet bestaat, geen geboorteland heeft. ‘Aliens Passport’vermeldt de voorkant van haar document. “Het lijkt wel een grap he?”, merkt ze op. “Ik heb ooit een douanebeambte gehad in Egypte die me niet geloofde. Hoe kun je nou alien zijn?”

Voor dat antwoord neemt ze ons mee naar 1975. Het jaar dat ze als hoogopgeleide specialist vanuit Rusland naar Estland kwam, dat toen ook bij de Sovjet Unie hoorde. “Er bestond in de Sovjet Unie geen werkloosheid. De overheid regelde een baan voor iedereen. Ik was afgestudeerd in de engineering constructing, net als mijn man, en werd samen met hem naar Estland uitgezonden. Een groot geluk, want de Baltische Staten waren erg populair. Daar kwamen alleen de hoger opgeleiden en specialisten terecht. Lageropgeleiden of mensen met slechte cijfers werden zonder pardon naar Siberië gezonden.”

23 Jaar oud was ze, toen ze naar Tallinn verhuisde. “Ik was ontzettend blij met die verhuizing. Mijn man en ik kwamen beiden uit een klein dorp. Tallinn was groot, schoon en nieuw. En je kon er veel meer kopen in de supermarkt. In Rusland was ik gewend om voor alles in de rij te staan. Voor melk, voor brood, voor boter. Terwijl hier alles voorradig was, en ook veel beter van kwaliteit. Als mijn moeder op bezoek kwam uit Rusland, nam ze grote hoeveelheden boter mee terug. En dat doet ze nu, dertig jaar later, eigenlijk nog steeds.”

Svetlana kwam te werken in de Drigatel-fabriek, waar ze details maakte voor ruimteschepen en voor nucleaire energie. “Het was een geheim wat we exact maakten, dus mochten we, net als de andere werknemers, vijf jaar lang Rusland niet uit. We mochten ons wel vrij bewegen binnen de 15 deelrepublieken, maar niet daarbuiten.” Een regel waar Svetlana niet wakker van kon liggen.

Estland had haar alles te bieden wat ze wilde. En de fabriek regelde alles, van woonruimte voor haar en haar man, tot kinderopvang, toen Svetlana in de jaren erna beviel van twee zoons. Alleen het leren van de Estse taal was een probleem.“Russisch was de officiële taal. In de fabriek, in winkels en in de wijk werd alleen Russisch gesproken. Als je toch Ests wilde leren, was het heel moeilijk om daarin opgeleid te worden.”

Zo gingen vele jaren voorbij, waarin zowel Svetlana als haar man 40 uur per week in de fabriek werkten. Totdat Estland in 1991 onafhankelijk werd van Rusland. Toen veranderde alles. Van de een op de andere dag werd de fabriek gesloten en kwamen alle werknemers op straat te staan. “De fabriek was natuurlijk ván Moskou en vóór Moskou. En nu stond ie plotseling niet meer op Russisch grondgebied. Veel werknemers keerden terug naar Rusland, maar mijn kinderen waren hier geboren, dus ik wilde blijven.” Wat volgde was een zware tijd. “We waren niet alleen beiden onze baan kwijt, maar ook onze status. We waren hoogopgeleid. Specialisten. En nu ging mijn man plotseling op een scheepswerf werken, en werd ik marktkoopvrouw. We probeerden er het beste van te maken, maar het was moeilijk.”

En een alien-paspoort maakte het er niet makkelijker op. “Iedereen die voor 1940 in Estland geboren was, of die Estland als geboorteland in zijn paspoort had staan, kreeg een Ests paspoort. Bij mij stond er ‘Rusland’ als geboorteland. Dat had ik er zelf in laten zetten. Eén woord verschil. Eén woord, dat al je rechten kan veranderen. Als ik nu mijn familie in Rusland wil bezoeken, moet ik weken van tevoren al een visum gaan halen. Voor een bezoek aan een Schengenland moet ik zelfs uitgenodigd worden door iemand uit dat land, ik moet een vliegticket kopen, een hotel reserveren, laten zien dat ik daar minimaal 25 euro per dag kan besteden, ik moet mijn verzekeringspapieren laten zien, en een Schengenvisum kopen voor ongeveer 600 kronen. En dan nog steeds is het mogelijk dat de overheid mijn reisverzoek afwijst.”

En dat is niet alles. Svetlana kan niet stemmen, niet de politiek in, niet bij een gemeentelijke organisatie werken, ze geniet geen bescherming en kan sommige landen domweg niet in.  “Sommige landen accepteren het alien - paspoort niet.” Al veertien jaar. Alleen binnen de Baltische Staten kan ze vrij reizen. En dat is moeilijk te verkroppen, voor iemand die graag iets van de wereld wil zien, en dolgraag haar oudste zoon wil bezoeken, die op het moment in Amsterdam woont.

“Maar ik heb vertrouwen in de Europese Unie”, zegt Svetlana. “Die kan het niet blijven goedkeuren dat duizenden mensen in de Baltische Staten pas een legaal staatsburger worden als ze een stom examen halen. Het frappante is dat Estland ons wel meerekent in haar bevolkingscijfers. Want hoe groter het land, hoe meer invloed in de EU.”

Meer reisverslagen? Ga naar   reisverslagen.startkabel.nl

Bezoekers: